Vergeet olie, vergeet kolen. Het nieuwe toverwoord in de energiewereld is aardgas. Want dankzij een grote technologische doorbraak is er meer gas dan ooit uit de grond te halen: goed voor het klimaat én goed voor onze portemonnee.

Vanaf 2050 moet Nederland volledig draaien op duurzame energie uit wind, zon en aardwarmte en biomassa. Zonder omschakeling wacht ons binnen enkele decennia een energiecrisis, want door de stijgende vraag naar energie worden steeds schaarsere fossiele brandstoffen extreem duur. Bovendien dreigt een klimaatcatastrofe waarvan de kosten veel hoger zijn dan van het nu omschakelen. Dit is de kern van het Deltaplan Nieuwe Energie, dat vorige week is gelanceerd door denktanks van CDA, D66, PVDA, GroenLinks, Christenunie en SGP.

Zo?n omschakeling is niet minder dan revolutionair. Toch is het scenario zoals geschetst in het Deltaplan minder utopisch dan het op het eerste gezicht lijkt. En dat heeft paradoxaal genoeg alles te maken met een fossiele brandstof waarmee Nederland een innige band heeft: aardgas. Zo langzamerhand hebben de meeste experts overeenstemming bereikt over het grote belang dat de brandstof speelt in de overgangsfase naar werkelijk schone, CO2-vrije energie.

Waarom aardgas? Belangrijkste reden is dat bij verbranding van aardgas de helft minder CO2 vrijkomt dan bij kolen, waarmee het op zichzelf al een redelijk schone brandstof is. Circa zestig procent van de Nederlandse elektriciteitsproductie is nu al gebaseerd op gas.

Maar daarover bestaan veel klachten in de (energie-intensieve) industrie, die de op deze wijze opgewekte stroom te duur vindt. Dat is zo slecht voor onze concurrentiepositie dat 15.000 banen op de tocht staan, zo waarschuwt die industrie in een recent onderzoek.

Bovendien leeft nog altijd het idee dat het Nederlandse gas uit Slochteren en de Noordzee binnenkort opraakt, waardoor de afhankelijkheid van Rusland ? het land met de grootste bewezen gasreserves ter wereld ? zal toenemen (zie kader). Niet iedereen vindt dat een prettig vooruitzicht.

?Shale gas?

Maar door de recessie is de vraag gedaald, waardoor een gasoverschot is ontstaan dat volgens kenners nog jaren zal voortbestaan. De prijs is daarom al maanden sterk ingezakt, met als gevolg dat het prijsverschil met olie nog nooit zo groot is geweest, legt Otto Waterlander uit, gasexpert van de internationale consultancyfirma Booz&Co. ?Wij denken dat die situatie nog wel vijf tot zes jaar gaat duren.?

Naast de recessie en de geringe CO2-uitstoot is er nog iets anders aan de hand in de energiewereld, dat aardgas weer frontaal op de kaart heeft gezet: een technologische innovatie die het commercieel mogelijk maakt om op grote diepte ?onconventioneel? aardgas uit leisteenlagen te halen. De winning van dit zogeheten ?shale gas? heeft vooral in de VS tot een storm aan activiteiten en investeringen geleid. Zo kocht oliegigant Exxon Mobile in december 2009 voor 41 miljard dollar de ?shale gas?-specialist XTO; de grootste deal in de olie-industrie in tien jaar. Ook Shell zei onlangs weer veel te gaan investeren in de exploratie van nieuwe, onconventionele bronnen.

Er blijkt in de VS nog zoveel gas in de bodem te zitten dat het land ervan uitgaat voor zeker honderd jaar zelfvoorzienend te zijn. President Obama heeft dit goed begrepen en stuurt nu aan op het vervangen van sterk vervuilende kolencentrales door gasgestookte centrales. Importen van vloeibaar gas (LNG) zijn gestopt met nog meer overaanbod ? en dalende prijzen ? als gevolg.

De Amerikaanse overheid studeert nog op de mogelijkheid een deel van het transport op gas te laten lopen, waarmee het land eindelijk afkickt van zijn ?olieverslaving?. Dat dit gevolgen heeft voor de opstelling van de VS in het Midden-Oosten is wat heet een ?no-brainer?.

De grote oliemaatschappijen hebben de jacht op leisteengas sinds kort geopend in Europa ? in Polen in het bijzonder. Of dat een succes wordt is nog hoogst onzeker om tal van financiële, technologische en praktische problemen, zoals een grotere bevolkingsdichtheid dan in de VS. Maar er is geen twijfel over dat ook in Europa grote hoeveelheden van de diepgelegen grondstof te vinden zijn.

Leisteenlagen

Ook Nederland heeft leisteenlagen die waarschijnlijk grote reserves bevatten, zo stelde Energie Beheer Nederland (EBN) in een onderzoek met TNO vorig jaar. Dit staatsbedrijf heeft een centrale rol in het zoeken en winnen van aardgas. Als proefboringen aantonen dat dit gas winbaar is, dan duurt het nog wel tien jaar voordat de eerste productie op gang komt, laat EBN desgevraagd weten. Ondernemer en miljardair Cees de Bruin is nu al enthousiast. Hij zei deze week in Het Financieele Dagblad de komende vijf jaar honderden miljoenen te investeren in de veelbelovende exotische bronnen.

Volgens gasexpert Waterlander leiden het overaanbod en de ontdekkingen van leisteengas tot een grote ommezwaai. ?Het idee dat het gas op raakt is verouderd. Omdat het overal vandaan komt kan het zoiets als olie worden. Angst voor de Russen wordt dan ook overbodig gezien de grote hoeveelheden. Maar gek genoeg leeft het idee nog wel en zeggen mensen dat het over 20 jaar op is. Maar dat is afhankelijk van hoeveel Nederland wenst te exporteren. Als we alleen maar zelf gebruiken hebben we nog 40 à 50 jaar te gaan.?

Jaap Hoogakker, business analist van Gasterra (de Nederlandse monopolist op gashandel, voor de helft van de staat) is om dezelfde reden optimistisch. ?Er is een verkeerd beeld over gas. Het is nog lang niet op. Tegen het huidig verbruik heeft de wereld met de gewone voorraden nog zestig jaar te gaan, met leisteengas erbij nog veel langer. Hoewel in Europa de productie afneemt zijn we aangesloten via pijpleidingen en LNG (vloeibaar gas), waarvoor terminals worden gebouwd.? Over afhankelijkheid van de Russen maakt hij zich geen zorgen. ?Er zijn grote strategische voorraden, waarmee een maand interruptie van levering door Rusland is op te vangen.?

Omdat in meerjarige leveringscontracten de gasprijs nog grotendeels is gekoppeld aan die van olie (dat heeft Nederland in 1959 bedacht toen er nog geen echte gasmarkt was) hebben energieproducenten (en consumenten) nog niet veel lol van de ingezakte prijs op de dagmarkt (?spotmarkt?). Maar daar komt langzaam verandering in, doordat grote afnemers eisen dat zij profiteren van de huidige ontwikkelingen. De nieuwe leisteengasreserves hebben aan de internationale roep om ontkoppeling extra kracht gegeven.

Op langere termijn zijn het ook de stijgende CO2-prijzen die maken dat gas het kan winnen van (nu) goedkopere kolen als energiebron. Want bij gasverbranding komt zoals gezegd maar de helft van de koolstof vrij, waardoor zulke centrales lagere CO2-kosten hebben. Hoe duurder CO2, hoe groter dus het voordeel. ?Duurzame energievoorziening en aardgas zijn een gouden huwelijk?, vindt Hoogakker. ?Met dat inzicht kunnen we besluiten langer met onze eigen voorraad te doen.?

Stroomfabriek

Nog een argument dat energie-experts in dit verband noemen is het groeiende aanbod van windenergie. Er bestaan ambitieuze plannen om op de Noordzee de komende tien jaar grote windparken te bouwen, die helaas als onvermijdelijk nadeel hebben dat het niet altijd hard waait. Als we al die windenergie op een zinvolle manier in het stroomnet willen inpassen is het daarom noodzakelijk dat het systeem flexibel is.

Dit is waar gasgestookte centrales hun grote dienst bewijzen voor een nieuwe energievoorziening, om de eenvoudige reden dat gascentrales veel flexibeler zijn dan een stroomfabriek op kolen. Als het hard waait, dan is het eenvoudig en niet duur om een gascentrale uit te zetten en vervolgens snel weer op te starten.

Bovendien herkennen de partijen achter het Deltaplan dat de efficiëntie van gascentrales nog vatbaar is voor een grote verbetering. Dit kan door ook de warmte die vrijkomt bij stroomopwekking te gebruiken, bijvoorbeeld voor het verwarmen van huizen. Dat principe heet WKK ? Warmte-Kracht-Koppeling ? en wordt gezien als een belangrijke voorwaarde om de omschakeling naar duurzame energie mogelijk te maken. Het idee is dat op termijn biogas uit mest en afval de rol van gewoon aardgas deels overneemt.

Dat de omschakeling naar duurzaam veel geld kost, lijkt onvermijdelijk. Als Nederland ervoor kiest om het Deltaplan te omarmen en minder gas te exporteren om de eigen voorraad nog decennia zelf te gebruiken, dan heeft dat grote consequenties voor de schatkist. De aardgasbaten voor de staat bestaan voor ruim de helft uit export met een opbrengst van rond de zes miljard euro. Gezien het huidige begrotingstekort en de ambitieuze plannen voor de Nederlandse gassector (?de gasrotonde?) is het daarom slecht denkbaar dat Nederland zijn uitvoer snel afbouwt.

En misschien is dat ook helemaal niet nodig als met de nieuwe boortechnieken blijkt dat in diepe steenlagen onder de polder brandstoffen liggen opgeslagen, die een zekere en betaalbare energievoorziening garanderen.