De financiële crisis heeft het nieuws over het voedseltekort overspoeld. Waar zijn de miljarden-dollar bailouts voor de hongerigen?

Door Jayati Ghosh
(vertaling: Inanna)



09 januari, 2009 " The Guardian" -- - Slechts enige maanden geleden werd ons verteld dat dit een periode is van een grimmige, ongekende en zichtbare voedselcrisis, met opdoemende tekorten en een reusachtige mondiale onbalans tussen vraag en aanbod. Iedereen van belang - van ambtenaren in internationale organisaties tot leiders van rijke en arme landen - waarschuwde ons voor de vreselijke sociale en politieke gevolgen van ondervoeding als we niets doen, voor de miljoenen die zouden verhongeren, voor de rellen die zouden plaatsvinden als die onbalans bleef of zelfs steeg.

Maar nu is het hele probleem van de internationale radar verdwenen, verbannen naar de binnenpagina's van de kranten en wat oppervlakkige opmerkingen in de toespraken van de politici. Wat is er gebeurd? Bleek het achteraf toch niet zo'n probleem?

Nee, de " stille tsunami" is eenvoudig overspoeld door de publiciteit over de veel luidruchtigere tsunami in de internationale financiële wereld, waarvan het luid zuigende lawaai van een mogelijke instorting van de banken en de enorme bailouts alle aandacht trekt. Maar de mondiale voedselcrisis is toch verre van voorbij en zal in de nabije toekomst waarschijnlijk zelfs erger worden.

Een van de redenen waarom veel analisten de voedselcrisis niet meer zo acuut achten, is de daling van de wereldvoedselprijzen die ongeveer midden vorig jaar begon. In de twee voorafgaande jaren waren de grondstofprijzen van zowel voedings- als non-food- gewassen gestegen, en ook in de eerste maanden van 2008 stegen ze nog. Maar vanaf juni vorig jaar daalden de prijzen van zowel aardolie als voedingsgewassen, zodat zij nu lager zijn dan een jaar geleden.

Toen de voedselprijzen stegen, was er veel discussie over de stijgende vraag als oorzaak van deze trend. President Bush sloot zich aan bij degenen die de verhoogde consumptie China en India, waar het inkomen per hoofd van de bevolking groeide, als belangrijkste oorzaak aanwezen. Dit was een belachelijk argument, omdat de voedselconsumptie in beide landen feitelijk daalde. Beide economieën toonden een nog scherpere daling in de voedselopname per persoon, dit ondanks de voortdurende en wijd verspreide honger, door de groeiende inkomensongelijkheid in deze landen. Het argument van de gestegen vraag naar voedsel van China en India snijdt na de daling van wereldvoedselprijzen in elk geval geen hout meer. Het is nu meer dan duidelijk dat de wilde schommeling op de voedsel- en grondstoffenmarkt van het afgelopen jaar meer werden veroorzaakt door speculanten, dan door enige wezenlijke verandering in de mondiale verhouding tussen vraag en aanbod.

Maar ondanks deze volatiliteit en de recente prijsdaling, blijft de voedselcrisis bestaan. En deze reflecteert inderdaad patronen van vraag en aanbod - maar niet die waarover men sprak. Het basisprobleem is niet zozeer een absoluut tekort, maar het onvermogen van velen om het voedsel te betalen, en dit probleem zal voor vele ontwikkelingslanden en hun armere burgers alleen maar groter worden.

Drie problemen overheersen nu het mondiale voedsel-scenario. Ten eerste is er een crisis in de landbouw, vooral in de ontwikkelingslanden. Dat is het resultaat van twee decennia van beleidsmatige verwaarlozing: de dalende publieke investeringen in onderzoek, uitbreiding en steun aan de landbouw; de agressieve liberalisering van de handel die de boeren op het zuidelijk halfrond blootstelde aan de zwaar gesubsidieerde marketing door de landbouwindustrie op het noordelijk halfrond; de financiële liberalisering die de toegang tot krediet voor de boeren beperkte en hen tot prooi maakte van dezelfde speculanten die ook prijzen beïnvloeden. Dientengevolge zijn de kosten van landbouw gestegen, zelfs in de jaren waarin de prijzen van de gewassen daalden, en de landbouw wordt in vele landen niet langer levensvatbaar.

Ten tweede ging dit gepaard met een daling in de lonen in ontwikkelingslanden, hetgeen betekent dat de koopkracht van de massa niet is gestegen, zelfs niet bij een groeiende economie. De vraag naar voedsel steeg dus niet, eenvoudig omdat de armen niet voldoende inkomen hebben om er voor te betalen.

Ten derde is er een toenemende concentratie geweest van mondiale landbouwbedrijven, met een paar grote landbouw-corporaties die zowel de import- als de export-markten gingen overheersen. Het zijn ook deze bedrijven die profiteren van de overheidssubsidies op ethanol, die het land dat was bestemd voor voedsel toewijzen aan de paradoxaal genoeg veel energie-intensievere productie van brandstof voor auto's. Deze concentratie weerspiegelt zich in de huidige tendens in de voedsel-prijzen: terwijl de prijzen op de wereldmarkt de afgelopen vier maanden scherp zijn gedaald, zijn de detailhandelsprijzen in de meeste ontwikkelingslanden niet gedaald.

Helaas zullen al deze negatieve processen waarschijnlijk sterker worden. Door de financiële crisis zullen de regeringen van ontwikkelingslanden minder in staat zijn om de noodzakelijke investeringen in de landbouw te verhogen of de distributie van betaalbaar voedsel te vergroten. Ook zal deze crisis de lonen ongunstig beïnvloeden, waardoor de koopkracht nog verder daalt. En het zal de druk tot concentratie in de industrie doen toenemen, met inbegrip van landbouwindustrie.

Mid-vorig jaar werd er wereldwijd alarm geslagen over de gevaarlijke situatie van miljarden mensen in ontwikkelingslanden, waar regeringen het zich niet konden veroorloven om hen voldoende voedsel te verstrekken en die zelf niet genoeg konden verdienen om tegen de huidige prijzen voedsel te kopen. Deze problemen zijn nu erger geworden, maar het wereldwijde alarm gaat nog slechts over de multinationale banken die worden bedreigd. En een veelvoud van het geld dat niet kon worden gevonden om voedsel te verstrekken aan de hongerigen, komt er maar al te snel voor de bail-out van onverantwoordelijke banken.

© 2009 Guardian News and Media Limited

Jayati Ghosh is professor in de economie aan de Universiteit van Jawaharlal Nehru in India. jayatijnu@gmail.com