Groningse en Britse onderzoekers hebben een gen gevonden dat een rol lijkt te spelen bij veroudering. Dragers van dit gen hebben aanzienlijk kortere chromosoomuiteinden (telomeren) dan niet-dragers. Biologisch gezien zijn ze ouder dan hun 'leeftijdsgenoten'.

Hoe ouder je bent, hoe meer kans je hebt op hart- en vaatziekten en op bepaalde soorten kanker. Maar wat is oud? Bij sommige mensen komen zulke ziekten al op vroege leeftijd voor. Anderen halen kerngezond de negentig. Gek is dat niet - het zou pas eigenaardig zijn als de kalender wél iets zou zeggen over de staat waarin je lichaam verkeert.Wie een heel leven gerookt heeft, is er slechter aan toe dan zijn sportende buurman.

De laatste decennia is duidelijk geworden dat telomeren, de uiteinden van chromosomen, een goede indicatie geven van iemands 'echte', biologische leeftijd. De op het eerste gezicht betekenisloze stukjes DNA spelen namelijk een cruciale rol bij veroudering. Bij iedere celdeling worden ze een klein beetje korter, waardoor de stabiliteit van het DNA langzaam afneemt. Uiteindelijk leidt dat tot ziekte en overlijden. Hoe korter de telomeren, hoe hoger de biologische leeftijd.

Slijtage

Roken, overgewicht en andere risicofactoren leiden tot 'slijtage' van telomeren, dat is inmiddels duidelijk geworden. Maar er zijn ook mensen die 'zomaar' kortere telomeren hebben dan anderen. Cardioloog in opleiding Pim van der Harst van het Universitair Medisch Centrum Groningen heeft nu samen met Britse collega’s een gen gevonden dat hiervoor verantwoordelijk lijkt.

De telomeren bij dragers van het gen zijn gemiddeld gezien 75 basenparen korter, schrijven de onderzoekers in Nature Genetics. Dat komt overeen met een verhoging van de biologische leeftijd met ongeveer 3,5 jaar. Mensen die van beide ouders het gen erfden, zijn biologisch gezien zo’n zeven jaar ouder. Het is voor het eerst dat een gen zo duidelijk van belang lijkt voor veroudering. Van der Harst: “Er is al wel eerder melding gemaakt van verouderingsgenen, met name in onderzoek bij wormen. Maar nog niet eerder waren de resultaten zo overtuigend als in ons onderzoek.”

“Het kon niet mooier”

De eerste aanwijzingen voor het bestaan van het gen werden gevonden in twee Britse onderzoeksgroepen, één van hartpatiënten en één van bloeddonoren. Analyse van het DNA van de ruim 2800 mensen bracht een aantal genetische varianten aan het licht die een correlatie hadden met de telomeerlengte. Verder onderzoek bij in totaal circa 9500 mensen maakte duidelijk dat de correlatie vooral sterk was bij een variant in de buurt van het zogenaamde TERC-gen. “Het kon eigenlijk niet mooier”, zegt Van der Harst. “Dat gen is van belang voor de telomeerlengte van stamcellen. Dat we vlak daarbij een gen vinden dat gepaard gaat met korte telomeren, dat kan geen toeval zijn.”

Voorbestemming

De resultaten suggereren een soort ‘voorbestemming’ tot het krijgen van korte telomeren. Dat zou kunnen verklaren waarom mensen in sommige families relatief jong sterven. Het is nog niet duidelijk waaróm het gen precies tot kortere telomeren leidt. Mogelijk zijn de dragers genetisch gezien ‘geprogrammeerd’ tot sneller verouderen: wellicht ‘slijten’ hun telomeren sneller dan bij anderen.

De vraag is dan of dragers van de genvariant extra gevoelig zijn voor de invloed van schadelijke factoren zoals roken en overgewicht. De Groningse cardioloog in opleiding is vooral benieuwd of gezonde dragers van het ‘verouderingsgen’ een groter risico hebben op hartfalen, dat ook gepaard gaat met korte telomeren.

Door, Harm Ikink.

Veryan Codd, Massimo Mangino, Pim van der Harst e.a.: Variants near TERC are associated with mean telomere length, in Nature Genetics, 7 februari 2010.