De oorspronkelijke bron voor dit artikel is afkomstig van de Chemsec. Chemsec is een NGO website waar mensen van bijv. Greenpeace en WWF samenwerken om het gebruik van gevaarlijke man-made chemicals terug te dringen. Vele gevaren van deze veilig verklaarde stoffen blijken door nieuw onafhankelijk wetenschappelijk inzicht boven komen te drijven.

De bekendste hormoonverstoorder bisfenol A

Tot deze nieuwe inzichten van gevaren behoren bijvoorbeeld de endocriene disruptors of vrij vertaald de hormoonverstoorders. Het bekendste voorbeeld is toch wel bisfenol A of BPA. Bij toeval werd de nadelige werking van deze grondstof voor plastics en expoxyharsen ontdekt. In de jaren negentig van de vorige eeuw bleek bij een dierproef dat zowel de blootgestelde als controlegroep schade hadden opgelopen die bij de standaard niet werden waargenomen. Na lang zoeken kwam men erachter dat de schade mogelijk veroorzaakt werd door de kooien van het harde transparante plastic polycarbonaat. Wat bleek, door reiniging van de kooien met een warme schoonmaakmiddel loste het plastic aan de oppervlakte een beetje op, krassen op de wanden (wat natuurlijk te verwachten is bij proefdieren) versnellen het vrijkomen van de bouwsteen van het plastic.

In dezelfde periode was Theo Colborn de eerste die de verbanden wist te combineren, Colborn begon aan haar doctoraal op haar 54ste. Zij verzamelde voor haar onderzoek vele data over over hormoonverstorende werking van man-made chemicals. Naast Colborn zijn er vele pioniers op dit relatief nieuw gebied , bijvoorbeeld Frederick vom Saal.

Waarom relatief: het is al sinds de jaren dertig van de vorige eeuw bekend dat bisfenol A een hormoonverstorende werking bezit, bisfenol A (voor het eerst gesynthetiseerd in 1891) werd zelfs ingezet als medicijn: een oestrogeen.

Sinds de jaren dertig van de vorige eeuw is het ook bekend dat de basis voor het beschrijven van gif: de dosis bepaalt de giftigheid onvolledig is. Deze stelling, afkomstig uit de middeleeuwen, blijkt niet te gelden voor hormonen. Bij hormonen of stoffen die deze eigenschappen imiteren is de aanwezigheid reeds voldoende. In feite wordt hiermee de gehele toxicologie omver geworpen. Deze nieuw inzichten worden niet meegenomen in de veiligheidsbeoordeling van de overheid. Dit maakt de beoordeling van overheidsinstanties zoals bijvoorbeeld FDA (VS) en EFSA (EU) ineens een stuk minder betrouwbaar.

Wetgeving

Terugkomend op bisfenol A of BPA, Canada erkende als eerste de mogelijke problemen, hormoonverstoorders dienen buiten het bereik van onvolwassenen te blijven. Dit omdat het ongeboren kind, babies, peuters, pubers hun endocriene systeem aan het ontwikkelen zijn en daarom gevoeliger zijn voor verstoringen.

Door het verbod op polycarbonaat babyflessen, daarmee het contact van babies met de hormoonverstoorder BPA te verminderen was Canada de eerste die de nieuwe wetenschappelijke hypothese van de hormoonverstorende werking van een man-made chemical serieus nam. Na een verbod van Denemarken en Frankrijk ging ook de EU overstag en werd gevolgd door China en enkele staten in de VS. In de VS blijkt de federale overheid (FDA en EPA) zich nog altijd te verschuilen achter de tradionele toxicologie, de dosis bepaalt de giftigheid.

Op deze tradionele basis berust ook de Europese chemicalienwetgeving REACh. Echter REACh is uniek daar het een veiligheidsonderzoek verlangt van iedere man-made chemical die in de EU wordt ingezet en eventueel kan eindigen in consument artikelen. De NGO’s schatten dit aantal op 80.000 tot 100.000 stoffen. Simpel gezegd worden we elke dag blootgesteld aan stoffen waarvan men de tradionele of acute giftigheid niet eens kent.

De doelstelling van REACh is om in 2018 een compleet veiligheidsdossier te bezitten van alle man-made chemicals in de EU. Echter niet alle toepassinggebeiden vallen onder REACh, voedingsbestanddelen, medicijnen en ook afval vallen buiten het bereik. Dit om de reden dat voor deze stromen reeds wetgevingen bestaan (voor de duidelijkheid dit zegt niets over de effectiviteit in veiligheid).

Samengevat, de unieke chemicalienwetgeving REACh is gebaseerd op de tradionele toxicologie, de dosis bepaalt de giftigheid. De EFSA (verantwoordelijk voor de Europese voedselveiligheid) heeft door het verbod van bisfenol A oftewel BPA in babyartikelelen tot 3 jaar erkend dat niet de concentratie oftewel dagelijks opgenomen dosis maar de aanwezigheid schadelijk kan zijn. Dit is de basis voor hevige discussies.

REACh en hormoonverstoorders

Daar de Europese chemicalienwetgeving REACh als basis de tradionele toxicologie gebruikt, worden beperkingen ook opgelegd in concentraties. Zo worden stoffen waarvan de lidstaten bewezen achten dat deze schadelijk zijn voor de volksgezondheid en milieu, op een zwarte lijst geplaatst. De EChA (European Chemical Agency) beoordeelt deze aangedragen bewijzen en kan besluiten om deze op een zgn. Candidate List te plaatsen. Indien chemicalien of stoffen op deze lijst staan is de leverancier wettelijk verplicht om dit bij concentraties boven 0,1% aan de klant te melden.

Daar hormoonverstoorders bij zeer lage concentraties al een nadelige werking kunnen bezitten stelt de grens van 0,1% weinig voor. Bijvoorbeeld 0,1% is 1000 ppm en het toegestane Thimoresal (ethylkwik) in vaccins bedraagt maximaal 50 ppm. Geconcludeerd mag worden dat REACh niet geschikt is voor de beoordeling van hormoonverstoorders.

Desondanks trekken de NGO’s al jaren aan de bel en nadat de koppen beurs zijn van het tegen de muur lopen zijn de krachten verzameld in een samenwerking: Chemsec. Deze organisatie heeft veel wetenschappelijk literatuur op een rijtje gezet en roept dat er tenminste 376 stoffen op de zwarte lijst van REACh moeten worden geplaatst. Onder deze stoffen bevinden zich 20 endocriene disruptors en onder deze hormoonverstoorders bevindt zich octylfenol.

De duitse BauA (vergelijkbaar met RIVM) heeft deze chemicalie onlangs officieel bij de EChA ingediend als een stof voor op de zwarte lijst. Octylphenol vindt toepassing in watergedragen verf, textiel en autobanden. De Duitsers vonden dat op basis van zijn hormoonverstorende werking dat de stof bewezen voldoet aan de CMR (carcinogeen, mutageen en schadelijk voor reproductie) eigenschappen.

Het bijzondere is dat de duitsers in het 187 pagina’s tellende rapport geduldig uitleggen dat de CMR-eigenschappen worden veroorzaakt door de endocriene werking van de chemicalie. Dit opent het inzicht dat niet de acute toxiciteit bepalend is voor een veiligheidsbeoordeling maar de aanwezigheid. Opgemerkt dient te worden dat het gehalte van vele van deze hormoonverstoorders in consumentenartikelen ruim boven de 0,1% bevinden. Indien de EChA met de redenering van de Duitsers instemt heeft de BauA een mogelijkheid ontdekt om hormoonverstoorders onder de tradionele wetgeving te verbieden.

Nawoord

Bovenstaande klinkt zeer positief en is het ook maar de werkelijkheid is dat op dit moment de chemicalienwetgeving REACh in de EU vertraging oploopt. Vele veiligheidsdossiers van de industrie zijn onvolledig (wat de noodzaak van de wetgeving alleen maar bevestigt) en daarbij controleert de EChA slechts een klein percentage van de dossiers. Sinds de invoering in 2007 staan er op dit moment slechts 57 stoffen op de zwarte lijst en zijn er 6 officieel verboden. De industrie gebruikt de crisis om te vertragen, dit lijkt resultaat te boeken. Echter dankzij het transparantiebeleid dient de EU protest serieus te nemen, de NGO’s begrijpen dit en zetten volop de tegenaanval in door een nieuwe onbekende in de schijnwerpers te zetten: de hormoonverstoorders.