De snaartheorie ligt de laatste jaren onder vuur. De grote beloftes werden nog niet waargemaakt. Leidse theoretische fysici hebben nu voor het eerst de snaartheorie gebruikt om een natuurkundig fenomeen te beschrijven. Ze deden een vondst waarmee ze deze week in ‘Science’ staan.

Euforie

‘Wat is dit mooi, zo’n euforie heb ik nog nooit meegemaakt.’ Theoretisch natuurkundige Jan Zaanen steekt zijn enthousiasme niet onder stoelen of banken. Samen met Mihailo Cubrovic en Koenraad Schalm weet hij met de wiskunde van de snaartheorie een voorheen onbegrepen natuurkundig fenomeen te verklaren.

Jan Zaanen: ‘De wiskunde paste precies, dat was wonderbaarlijk mooi.’

Hot issue

Elektronen kunnen een speciaal soort toestand vormen, een zogenoemde kwantum-kritische toestand, die een rol speelt bij hogetemperatuursupergeleiding. Supergeleiding bij hoge temperatuur is al jaren een ‘hot issue’ in de natuurkunde. Bij supergeleiding, ooit ontdekt door Heike Kamerlingh Onnes in Leiden, kunnen elektronen zonder enige weerstand door een materiaal zoeven. In eerste instantie leek dat alleen bij hele lage temperaturen dichtbij het absolute nulpunt te kunnen, maar er duiken steeds meer voorbeelden op waarbij het ook bij hogere temperaturen gebeurt. Tot nu toe is het echter niemand gelukt om hogetemperatuursupergeleiding te verklaren. Zaanen: ‘Men dacht altijd dat als je die kwantum-kritische toestand begrijpt, je ook hogetemperatuursupergeleiding kunt begrijpen. Maar ondanks dat de experimenten boekdelen spraken, hadden we geen flauw benul hoe je dit fenomeen kon beschrijven.’ De snaartheorie biedt nu uitkomst.

Theorie van alles
Het is de eerste keer dat een berekening op basis van de snaartheorie in Science staat, ondanks de grote bekendheid die de theorie heeft. ‘Over de snaartheorie is altijd veel gedoe’, vertelt Zaanen, die zich uit nieuwsgierigheid op eigen houtje in de theorie heeft verdiept. ‘De snaartheoreticus worden vaak gezien als een soort Einstein die een revolutionaire, allesomvattende theorie wil maken, een ‘theorie van alles’. Tien jaar geleden zeiden ze zelfs ‘geef ons twee weken en we vertellen waar de big bang vandaan komt’. Dat is, zoals we weten, niet gelukt en sindsdien is de theorie krakend een beetje tot stilstand gekomen. Het probleem van de snaartheorie was bovendien dat deze, ondanks de prachtige wiskunde, nooit in staat was een concreet verband te leggen met de fysische werkelijkheid – de wereld om ons heen.’

Kwantumsoepje
Maar nu lijkt Zaanen, samen met zijn collega’s Cubrovic en Schalm, hier verandering in te brengen door de snaartheorie toe te passen op een fenomeen dat natuurkundigen, waaronder Zaanen, al zo’n vijftien jaar niet konden verklaren: de kwantum-kritische toestand van elektronen. Deze bijzondere toestand doet zich voor in een materiaal vlak voordat het supergeleidend wordt bij hoge temperatuur. De kwantum-kritische toestand beschrijft Zaanen als een ‘kwantumsoepje’, waarbij de elektronen een collectief vormen dat onafhankelijk wordt van afstanden: op kleine kwantummechanische schaal of menselijke macroscopische schaal gedragen de elektronen zich precies hetzelfde.